K羹nye   |  Bize Ula覺n   |  Giri Sayfam Yap   |  S覺k Kullan覺lanlara Ekle

襤nsanolunun tarihi GDO yolculuu

襤nsanolunun tarihi GDO yolculuu

Yoksa, siz bu GDO maceras覺n覺n sadece 25-30 y覺ll覺k k覺sa bir s羹rede, 羹stelik tesad羹fen ortaya 癟覺kt覺覺n覺 ve bir s羹re sonra da s繹n羹p gideceini mi san覺rs覺n覺z? Bindii dal覺 kesmeye can atan insanoluna, art覺k bilim ve teknoloji de mi ihanet ediyor?

18 Mart 2010 16:04
font boyutu k羹癟羹ls羹n b羹y羹s羹n


襤nsanolu, “evrendeki canl覺lar覺n en ak覺ll覺s覺, yarat覺lm覺lar覺n en m羹kemmeli, d羹nyan覺n efendisi, d羹羹nen ve deerlendirmeler yapan tek varl覺k!” diyerek, kendi kendine b繹b羹rlenmesini iyi bilir. Macera ruhuyla her alanda ileri at覺lan, merak edip arat覺ran; kendisini gelitirirken, bilim ad覺na da s羹rekli ilerleme kaydedici 癟abalar i癟erisinde kouturan insanolu i癟in, daha s繹ylenecek pek 癟ok 繹v羹c羹 yak覺t覺rmalar da bulunabilir.

Oysa, d羹羹nme ve konuma yeteneiyle hava atmas覺n覺 iyi bilen insanolu, bunlar覺n d覺覺ndaki pek 癟ok konuda, irili ufakl覺 hi癟bir hayvanla yetenek yar覺覺na girememekte veya baka canl覺lara yapt覺覺 katk覺lar bak覺m覺ndan da, en basit otlarla bile yar覺amayacak kadar zavall覺 durumdad覺r asl覺nda. Aksine giderek daha fazla zarar覺 dokunmaktad覺r, topraa, aaca, b繹rt羹 b繹cee ve kendisine bile… Ayr覺ca, 羹st bal覺kta belirtildii gibi; “bindii dal覺 kesmeye can atma” ifadesi de insandan baka hangi canl覺 varl覺a bu kadar uygun d羹er ki?

Son birka癟 ay i癟erisinde, kamuoyunu en fazla megul eden konulardan birisi olan GDO’lu 羹r羹nlerle ilgili olarak, yaz覺l覺 ve g繹rsel medyada o kadar 癟ok ey s繹ylendi ve hatta dorularla yanl覺lar 繹ylesine kar覺t覺r覺ld覺 ki, uyarma ad覺na yap覺lan 癟abalar bile baz覺 konularda ters tepti. Bilgilendirelim derken, abart覺l覺 yakla覺mlarla iyice kafalar覺n kar覺mas覺na ve hatta korku sal覺nmas覺na yol a癟覺ld覺. 

zerinde konumad覺k kimsenin kalmad覺覺 bir konuda yeniden insanlara bir eyler anlatmak riskli bir i ama kar覺an kafalar覺 toparlamaya yard覺mc覺 olmak 羹zere de, daha sakince bilgiler vermek gerekli oluyor bazen. Bu y羹zden de, ger癟ek tarih癟esi 20-25 y覺ll覺k k覺sa bir zaman s羹recini kapsayan bu aceleci b覺癟k覺n metodun hikayesini aktar覺rken, “onun k繹k羹n羹 癟ok eskilerde, insanolunun macerac覺 ruhunda ekillenen, yenilikleri arama ve kefetme tutkusunda aramak gerek” diye d羹羹nerek, biraz olsun tarihi gelimeleri hat覺rlatmak istedim.
 
Zaten, her eyi planl覺 bir ekilde s羹rd羹rmek isteyen ve s羹rekli ilerlemeyi baaran insanolunun, son d繹nemlerde kar覺lat覺覺 felaketleri dikkatle inceleyince; bir eylerin planland覺覺 gibi gitmedii g繹r羹l羹yor ve bumerang etkisiyle, kendi gelitirdii yeniliklerin, sonunda d繹n羹p dola覺p yine insanolunun kendisini vurmas覺ndan da anla覺l覺yor ki, art覺k iler inad覺na ters gidiyor.

Pek 癟oumuzun film karelerinden hat覺rlad覺覺 gibi, Avustralya yerlileri olan Aborjinlerin kulland覺覺 ve V ekilli bir tahta veya plastikten yap覺lan “Bumerang” adl覺 basit silah覺n, belli bir a癟覺yla havaya f覺rlat覺lmas覺 yoluyla ku avc覺l覺覺 yap覺l覺r ama ku vurulamazsa, o basit alet d繹n羹p dola覺p tekrar f覺rlatan覺n eline d繹nerdi. Dalg覺nl覺k an覺nda da, d繹nen silahla kendisi yaralanm覺 olurdu. 襤te! 襤nsanolunun son marifetlerine bak覺nca, kendi silah覺 olan bumerang覺yla yine kendisini vuran bir yerlinin beceriksizlii geliyor akla.

Binlerce y覺l 繹nce, atei bularak, bir yandan pimi etle midesine keyif katmay覺 salayan ilk insanlar, dier yandan da ay 覺覺覺ndan medet uman uzun geceleri ayd覺nlatman覺n yolunu bulmulard覺. “Ayd覺nlanma” yolculuu da b繹ylece balam覺 olmal覺 ki; insan ruhunun en belirgin 繹zelliklerinden birisi olan “yerinde duramama” hali, s羹rekli yeni bir eyler bulup 癟覺karma konusunda h覺rs覺n覺 atelemi ve merdiven basamaklar覺n覺 and覺ran sonsuz say覺daki zincirleme baar覺n覺n peinde koturmutur insanolunu. Bilgiler 癟oald覺k癟a, onlar覺 yaymak ve gelecee miras b覺rakman覺n yolu aranm覺 ve g羹n羹m羹zden 6 bin y覺l kadar 繹nceleri bir S羹merlinin kefi olan 癟ivi yaz覺s覺n覺n ortaya 癟覺kmas覺yla da, tarihe kay覺t d羹羹r羹lmeye balanm覺t覺r. Bu sayede, gelimelerden haberdar olan kaif ruhlu baka insanlar覺n da ruhunu atelemek m羹mk羹n olabilmitir.

rnein; 癟ift癟iler, topra覺n s覺rt覺na adeta masaj yapan saban覺 bularak ileri kolaylat覺r覺rken; tekerlei kefedip, 繹k羹z ya da at覺n ard覺na balayan ilk m羹hendis kafal覺 atalar da, ula覺mda daha h覺zl覺 y羹k ta覺man覺n yolunu a癟m覺 oldular. Ard覺ndan bak覺r, tun癟 ve demir derken, maden 癟a覺n覺n nimetlerinden faydalanarak, 癟eitli alet ve ara癟larla, y羹zy覺llarca s羹recek bir medeniyet yolculuuna da 癟覺k覺lm覺 olundu.

Ancak, dikkatle incelendiinde; son 2-3 as覺r 繹ncesine dek, insanolunun gelitirdii hi癟bir yeniliin, bir s羹re sonra ona d繹n羹p zararlar verdii g繹r羹lmemitir. H覺zlanan tekerlein kaymas覺yla, u癟uruma yuvarlanan bir arac覺 ya da madenden yap覺lma ok ve k覺l覺癟 gibi silahlarla birbirine zarar vermeyi 繹rnek g繹sterme haks覺zl覺覺na kap覺lmazsak tabii ki... 

Binlerce y覺la yay覺lan ufak tefek gelimelerin g繹lgesinde seyreden insanl覺k, bilim 癟a覺yla birlikte, 1600’l羹 y覺llardan itibaren h覺zlanmaya balayan bir aray覺 i癟erisine girmi ve 繹zellikle kimya alan覺nda ortaya konan inan覺lmaz gelimelerle, doal hayat覺n talar覺n覺 da yava yava yerinden oynatmaya balam覺t覺r.

…ve insanolu; daha kolay, daha h覺zl覺 ya da daha ucuzun peine tak覺l覺p gitmenin hakl覺 gururuyla kotuu Yeni a (1453-1789) boyunca, zafer sarholuuyla b繹b羹rlenerek yol alman覺n bedelini art覺k, bumerang etkisiyle kendisine d繹nen, g羹n羹m羹z darbelerini yiyerek 繹demektedir.

Asl覺nda her ey, gidilemeyen uzakl覺klar覺 g繹rmek ve g繹r羹lemeyen ufak cisimleri yak覺ndan incelemek isteiyle yan覺p tutuan insanolunun, kendi merak覺n覺 giderme arzusuyla keiflere y繹nelmesiyle balam覺t覺r. 1500’l羹 y覺llar覺n sonlar覺na doru, uzak cisimleri yak覺nlat覺rmak i癟in teleskop gelitirilirken, insanolu yak覺n覺nda duran ama g繹zle g繹r羹lemeyecek kadar k羹癟羹k olan zerrecikleri de merak edince, orta 癟a覺n g繹zl羹k癟羹lerine yine i d羹m羹 ve bu defa da mikro d羹nyay覺 g繹r羹l羹r hale getiren mercek sistemleri 羹zerinde d羹羹nceler 羹retilmeye ve denemeler yap覺lmaya balanm覺t覺r.

1590’lardan itibaren Hollandal覺 g繹zl羹k癟羹 Zacharias Janssen ve ard覺ndan da 襤talyan g繹k bilimci Galilei’nin 癟abalar覺yla ilk basit mikroskop ortaya konmu(1); ancak as覺l gelimeler, 1670’lerde daha gelimi mikroskoplar覺 羹retmesi ve ilk kez bakterileri tan覺mlamas覺 nedeniyle, mikrobiyolojinin babas覺 olarak kabul edilen Hollandal覺 Antonie van Leeuwenhoek sayesinde olmu ve b繹ylece biyoloji ve genetik 癟al覺malar覺n覺n 繹n羹 a癟覺lm覺t覺r(2). 1671’de Millington ve Gerew, bitkilerde 癟i癟ek tozlar覺n覺n erkek, yumurtal覺覺n ise dii organ olduunu bildirmi; 1694’te ise Alman botanik癟i Rudolph Camerarius, ayn覺 konuyu deneylerle ispatlam覺 ve yeni tipler elde etmek i癟in melezleme fikrini ortaya atm覺t覺r(3).

1719’da Fairchild, bitkilerde ilk kez suni melezlemeyi uygulam覺; 1735-1753 y覺llar覺 aras覺nda 襤sve癟li Carolus von Linnaeus, bitkilerin s覺n覺fland覺r覺lmas覺n覺 yapm覺 ve bilimsel olarak isimlendirilmelerini kurallara balam覺t覺r. 1801-1809 y覺llar覺nda Frans覺z botanik癟i ve zoolog Jean Baptiste Lamarck, baz覺 karakterlerin 覺rsi olarak sonraki d繹llere ge癟ebildiini d羹羹nm羹 ve ilk evrim teorisini yay覺nlam覺; 1826-1828’de Sargert ve Weigmann, bitkilerde bir癟ok melezleme uygulamas覺 yapm覺 ve “dominant” terimini ilk kez kullanm覺lard覺r. 1831’de 襤sko癟 Botanik癟i Robert Brown h羹cre 癟ekirdeini bulmu, 1835 y覺l覺nda ise Alman Hugo von Mohl h羹cre b繹l羹nmesini a癟覺klam覺t覺r(2). 
Botanik ve biyoloji bilimlerinde ileri gitmi bat覺l覺 羹lkelerin say覺s覺z bilim adam覺n覺n sonraki y覺llarda s羹rd羹rd羹羹 癟al覺malarla, pek 癟ok yeni bulu, o g羹n i癟in inan覺lmaz gelen gelimeleri bilim d羹nyas覺n覺n vitrinine 癟覺karm覺t覺r. Bunlar覺n en 繹nemlilerinden birisi de, bir Avusturyal覺 rahip ve bilim adam覺 olan Gregor Johann Mendel’in, 1866 y覺l覺nda bezelyeler 羹zerinde 癟al覺arak ortaya koyduu ve g羹n羹m羹zde bile genetik biliminin temel prensipleri olarak kabul edilen kal覺t覺m kurallar覺d覺r. Bu sayede,  insanolunun bilimsel aray覺lar覺 daha bir netlemi ve sonras覺nda da kar覺 konulamaz bir h覺zla yeni bir y繹r羹ngeye girilmitir.       

1909 y覺l覺nda, “Gen” terimini ilk kez Danimarkal覺 Wilhelm Ludwig Johannsen kullanm覺, Amerikal覺 Thomas Hunt Morgan ve arkadalar覺 da 1910 y覺l覺nda genlerin kromozomlar 羹zerinde bulunduklar覺na dair delillere ulat覺klar覺 癟eitli deneyler yapm覺lard覺r(3). Freeman, 1919’da melez azmanl覺覺n覺 (heterosis), Roads ise 1933 y覺l覺nda m覺s覺rda stoplazmik k覺s覺rl覺覺 bularak, 覺slah 癟al覺malar覺nda yeni ufuklar a癟m覺lard覺r(2).

Bu yolculukta konulan son nokta ise, Amerikal覺 James Watson ve 襤ngiliz Francis Crick adl覺 biyolog arat覺rmac覺lar覺n, 1953 y覺l覺nda DNA sarmal覺n覺 kefetmesiyle olmu(4) ve art覺k h羹crelerin 癟ekirdeindeki kromozomlar覺n ve onlar覺n b羹nyesindeki DNA sarmal覺n覺n i癟erii ortaya konarak, genlerin etkileri 繹l癟羹lmeye balanm覺t覺r. 2000’li y覺llarda gen haritalar覺n覺n da 癟覺kar覺lmas覺yla, deiik canl覺lar覺n ta覺d覺覺 b羹t羹n biyolojik ger癟ekler art覺k s覺r olmaktan 癟覺kmaya balam覺t覺r. 

Genetik biliminin s覺n覺rlar覺 gelitik癟e, insan beynini kemiren merak duygusu, daha u癟uk ufuklara doru yelken a癟maya balam覺, bu arada bir baka uygun alan olan kimya biliminde de inan覺lmaz gelimeler yaanm覺t覺r. rnein; 癟ok eski 癟alardan beri varl覺覺 bilinen alt覺n, g羹m羹, bak覺r, demir ve kalay gibi, en fazla 7-8 kimyasal element insanolunun g羹nl羹k kullan覺m覺nda yer almaktayken; 17. y羹zy覺ldan sonra modern kimya tekniklerinin uygulamaya girmesiyle, bu say覺 s羹rekli artm覺t覺r. Rus kimyac覺 Dimitri Mendeleyev’in 1869’da d羹zenledii ve bir k覺sm覺n覺 “ileride ortaya 癟覺kar覺l覺r” diye tahmin ederek, elementleri atom numaralar覺na g繹re dizdii o 羹nl羹 “periyodik tablo” miras覺na sahip 癟覺kan bilim adamlar覺n覺n gayretleriyle, bug羹n say覺lar覺 118’i bulan elementler dizisi ortaya konmu oldu. 

Bulunan her yeni elementle birlikte daha da h覺zl覺 komaya balayan kimyac覺lar覺n insanl覺a m羹jde olarak sunduu 羹r羹nler, hayat覺m覺z覺 kolaylat覺rmaya yaram覺sa da, son d繹nemde yava yava ortaya 癟覺k覺yor ki, doay覺 taklit ederek g羹ndeme getirilen bu suni maddelerin 癟ou, bir s羹re sonra insan b羹nyesine olumsuz etkiler yapmaya balamaktad覺r. Sentetik kimyasallar覺n her t羹rl羹 ara癟 gere癟 yap覺m覺nda ve 繹zellikle g覺da sanayinde bolca kullan覺lmas覺n覺n bedelini, yeni kuaklar alerji ve daha k繹t羹s羹 kanser ve ast覺m illetiyle 繹demektedir art覺k.

Bir yandan b羹y羹k 癟alkant覺lara ve savalara sahne olan ama dier yandan da bilimsel keiflerin 覺覺lt覺s覺yla dier y羹zy覺llardan ayr覺lan 20. y羹zy覺la verilen pek 癟ok isim aras覺ndan en fazla yak覺an覺 da belki, onun “plastikler 癟a覺” olmas覺d覺r.  Zaten “plastik” terimi, sadece fiziki anlamdaki 羹r羹nleriyle deil, insan duygu ve d羹羹ncelerine de yans覺m覺 olmas覺yla, GDO’ya giden riskli yolun da en 繹nemli tevik edici kelimesi olmutur asl覺nda.

Bel癟ika as覺ll覺 ABD’li kimyac覺 Leo Baekeland, 1909 y覺l覺nda kamuoyuna tan覺tt覺覺 ve kendi ad覺ndan ilhamla isimlendirilen Bakalit’i kefettiinde, tabii ki sonras覺nda olacak umulmad覺k gelimeleri hayal bile edemiyordu belki. O g羹n羹n artlar覺 i癟erisinde, insan hayat覺n覺 kolaylat覺ran ve a覺rl覺klar覺 azaltan bir madde gelitirdiini d羹羹n羹yordu 癟羹nk羹. Ard覺ndan, tarih boyunca dokumac覺l覺覺n en 繹nemli hammaddelerinden birisi olan ipei taklit ederek, onun daha ucuzunu gelitirmek i癟in son 3 as覺rd覺r 癟al覺malar yapan bilim adamlar覺n覺n 癟abalar覺n覺n 1929 y覺l覺nda kar覺l覺k bulmas覺 ve ABD'li kimyac覺 Wallace Hume Carothers ve ekibindeki bir grup organik kimyac覺 taraf覺ndan bulunan “Naylon”un da devreye girmesiyle(4), plastikler 癟a覺n覺n bumerang etkisi de balam覺 oldu. “Asbest” adl覺 kanserojen doal lifler de, 覺s覺 ve ses yal覺t覺m覺 yan覺nda, gemi ve u癟ak yap覺m覺 bata olmak 羹zere, yakla覺k 3 bin farkl覺 alanda kullan覺lmak 羹zere, yine 20 as覺rda kullan覺ma giren ama 羹zerinden 40-50 y覺l ge癟meden zararlar覺 anla覺l覺p, piyasadan kovulmaya balanan bir armaan覺d覺r insanolunun kendi kendisine. 

Yine ayn覺 癟a boyunca gelitirilen ve y羹ksek verim i癟in adeta vazge癟ilmez bir unsur olarak tar覺m d羹nyas覺n覺n kullan覺m覺na sunulan b繹cek ila癟lar覺 da, bir s羹re sonra kal覺nt覺 etkisiyle insan ve hayvan sal覺覺na dorudan etki yapan bir fakt繹r haline gelmitir. G羹n羹m羹zde y覺ll覺k 2.5 milyon tonluk bir b羹y羹kl羹e erien kimyasal b繹cek ila癟lar覺 kullan覺m覺 s覺ras覺nda, D羹nya Sal覺k rg羹t羹 verilerine g繹re y覺lda 3 milyon kiinin zehirlendii ve bu sebeple 220 bin kiinin de 繹ld羹羹 belirlenmi durumdad覺r(5). A覺r覺 dozda kullan覺mlar覺 nedeniyle, giderek faydadan 癟ok zarar vermeye balayan kimyasal g羹brelerin, bitki d羹zenleyicisi ad覺yla bilinen hormonlar覺n, g覺da maddelerine kat覺lan binlerce katk覺 maddesinin, bilimsel gelimelerle m羹jdelenen irin y羹zleri, ne yaz覺k ki g羹n羹m羹zde bir癟ok insana alerji, ast覺m, kalp damar hastal覺klar覺 ve en k繹t羹s羹 de kanser illeti olarak d繹nm羹 durumdad覺r.  B羹t羹n bu sonu癟lar, insanl覺k i癟in, tam bir “kendim ettim, kendim buldum” durumu deil de nedir acaba?

襤te, b羹t羹n bu gelimelerin etkisiyle, d羹nyas覺n覺 giderek doadan kopuk hale getirmeye balayan insanolu, hayat覺n覺 kolaylat覺rm覺 olman覺n keyfi i癟erisinde yaay覺p giderken, alt覺 yava yava 覺s覺t覺lan kurbaan覺n, suda halanmaktan kurtulamay覺覺 ve 羹stelik bunu fark edemeyiine benzer ekilde de, ba覺na ne 癟oraplar 繹rd羹羹n羹 anlayamadan zaman i癟erisinde kay覺p gitmektedir.

襤lgin癟tir, botanik biliminin tan覺mlad覺覺 250 bin civar覺 bitki t羹r羹nden, insanolu sadece 3 bin kadar覺n覺 kullanmay覺 yelemi, bunlar i癟erisinden de sadece 150 bitki t羹r羹n羹n yayg覺n 羹retimini az veya 癟ok miktarda yaparak(2), beslenme listesinde yer vermitir ama son y羹zy覺lda, ehirlemenin etkisiyle doadan uzaklamalar balay覺nca, zaten az say覺da olan bu bitkilerle olan tan覺覺kl覺k da giderek yara almaya balam覺t覺r. 

Yararlan覺lan bitki say覺s覺 giderek azalmaya balamas覺na ramen, genetik bilimciler i癟in, eldeki bitkilerle oynay覺p, onlar覺 amar olan覺na 癟evirmek de sanki bir elence olmutur. Zaten her birisi mucizevi pek 癟ok deerli besin elementiyle y羹kl羹 bulunan bitkileri, sanki daha deerli k覺lmak i癟in, hen羹z onda bulunmayan yeni 繹zellikleri eklemek veya var olan oran覺n覺 artt覺rmak 繹ylesine bir tutku haline gelmitir ki, her canl覺 b羹nyesinde bulunan besin maddelerinin toplam 100 羹zerinden deerlendirilerek bir denge i癟inde bulunduu dikkate al覺nd覺覺nda, herhangi bir maddenin oran覺ndaki 繹nemli art覺覺n, b羹nyedeki baka maddeleri doal olarak azaltaca覺 sanki g繹r羹lmek istenmiyor ve bitkiler iirilmi koyunlar gibi, istenen 繹zellik bak覺m覺ndan besin deposu haline getiriliyordu. Oysa, biz klasik 覺slah癟覺lar覺n hedefi, diyelim ki melezleme sonras覺nda ortaya 癟覺kacak art覺覺 doan覺n kendi g羹c羹ne ve biraz da tesad羹fe b覺rakmak eklindeydi. Ne kadar zorlarsak zorlayal覺m, doal denge i癟erisinde bunu da amak her zaman kolay olmuyordu. Yap覺s覺 bu kadar deitirilen bitkilerin, art覺k o eski bitki olmayaca覺 da hi癟 akla getirilmek istenmiyordu 羹stelik.

Bilim d羹nyas覺, geleneksel 覺slah metotlar覺yla bu az say覺daki bitkinin genetik yap覺s覺 羹zerinde yap覺lan k覺smi deiikliklerle de yetinmemi olmal覺 ki, son d繹nemlerde biyoteknoloji teknikleriyle 癟ok daha fazlas覺n覺 yapmaya ve adeta var olan t羹rlerin genetiini allak bullak etmeye 癟al覺覺yorlard覺. Bu ama癟la da, bilim insan覺n覺n 繹zg羹rl羹羹ne s覺覺narak, doan覺n s覺n覺rlar覺n覺 zorlamaya kouyor ve ruhlar覺na sinen “yarat覺c覺l覺k” tutkusu uruna d羹nyan覺n can覺na okuyacak bir gidiat覺 balat覺yorlard覺. Arada olan, zavall覺 bitki t羹rlerine oluyor, 癟ou yok olup giderken, herhangi bir t羹re ait farkl覺 癟eitler de zaman i癟erisinde azalmaya bal覺yordu. Teknolojinin ezici 羹st羹nl羹羹, doal hayat覺n evlad覺 olan farkl覺 t羹r ve 癟eitlerin 羹zerinden silindir gibi ge癟iyor; tarih boyunca r羹zgarda sal覺nan o zarif boyunlar覺, “s繹zde demokrat” bilim d羹nyas覺n覺n metal pen癟esinde k覺r覺l覺p gidiyordu.   

襤nsan n羹fusunun s羹rekli artmas覺 bu t羹r bilimsel hedefleri daha da artt覺rmaktad覺r. 50 y覺l sonra 9-10 milyar insana ulaacak olan d羹nya n羹fusunun doyurulamayacak olma endiesi, 癟繹z羹m羹 g羹癟 b羹y羹k problemleri bug羹nden d羹羹nd羹rtmeye balam覺t覺r bile. Bunca insan nas覺l doyurulabilir diye d羹羹nen bilim adamlar覺n覺n, 羹r羹nlerde verim ve kalite art覺覺 yoluyla 羹retimde bolluk yaratma 癟abalar覺 da, bu t羹r teknolojik yeniliklere hakl覺 bir k覺l覺f olarak g繹sterilmekte ve 癟覺lg覺n metotlar覺n g羹ndeme getirilmesine kolayl覺k salamaktad覺r. 

GDO’lu 羹r羹nler, kelime anlam覺 olarak “genetii deitirilmi g覺dalar” demek. Yani, bir bitki 癟eidinin herhangi bir hastal覺k veya zararl覺ya kar覺 dayan覺ks覺zl覺覺 s繹z konusuysa, gen transferi teknolojisini kullanan 癟evrelerce, istenilen gene sahip bir baka bitki veya hayvan t羹r羹nden o geni al覺p, 羹zerinde 癟al覺覺lan bitkiye aktar覺larak daha dayan覺kl覺 yeni 癟eitler elde edilebilmektedir. Zararl覺larla m羹cadele d覺覺nda, 羹r羹n羹n tad覺n覺 ve g繹r羹n羹m羹n羹 deitirmek, ta覺ma ve depolamaya uygunluunu artt覺rmak ya da besin deerini y羹kseltmek gibi ama癟larla gen transferi ilemi uygulanmakta olup(6),  ileride a覺lar覺n meyvelere y羹klenmesi gibi a覺rt覺c覺 bir t覺bbi kullan覺m i癟in bile youn 癟al覺malar覺n s羹rd羹r羹ld羹羹 bildirilmektedir.

1996 y覺l覺nda sadece 6 羹lkede ve 1.7 milyon hektarl覺k bir alanda ekimi yap覺lan GDO’lu 羹r羹nler 羹retimi, 2000 y覺l覺nda 44 milyon hektar ve 2008 y覺l覺nda ise 25 羹lkede 125 milyon hektar ekim alan覺na ulam覺t覺r. Bunun yar覺s覺na yak覺n覺n覺 ise tek ba覺na ABD salamaktad覺r.  En fazla 羹retimi yap覺lan GDO’lu 羹r羹nlerin, kendi toplam ekim alanlar覺 i癟indeki paylar覺 ise; m覺s覺rda % 24, soyada  %70, pamukta % 46 ve kolzada da % 20 seviyesine ulam覺 durumdad覺r(7).

Buraya kadar anlat覺lanlar, insanolunun GDO’ya giden yolda nas覺l hevesle kotuunun hikayesiydi. GDO’nun as覺l yolculuu ise, d羹羹nce olarak 1970’lerde balam覺t覺r. ABD’de Stanford niversitesi arat覺rmac覺lar覺, DNA’n覺n bulunuundan k覺sa s羹re sonra, iki farkl覺 canl覺ya ait DNA’n覺n birletirilebileceini belirleyince(6), zaten as覺rlard覺r u癟uk fikirlerle geleceine y繹n vermeye koan macera tutkunu insan i癟in, hayal 繹tesi gelimeleri denemek ve ger癟ekletirmenin yolu da b繹ylece a癟覺lm覺 oldu. Baz覺 arat覺rmac覺lar, konunun etik olmayan y繹n羹ne dikkati 癟ekseler de, bilimin g羹c羹n羹 silindir gibi kullanarak a覺zlar覺 susturmaya al覺anlar i癟in, bu t羹r ahlak dersi savunucular覺n覺 ezip ge癟mek zor olmasa gerekti. 1960’l覺 y覺llara damgas覺n覺 vuran Yeil Devrim uygulamalar覺n覺n,  youn kimyasal ila癟 ve g羹bre takviyesiyle d羹nyay覺 a癟l覺ktan kurtarma iddias覺, bir s羹re sonra etkisiz kalmaya balay覺nca, denize d羹enlerin sar覺ld覺覺 yeni y覺lan, bu kez de biyoteknoloji denen ak覺l almaz bir gelime oluvermiti.  

1981 y覺l覺nda, Monsanto firmas覺 kendi biyoteknoloji birimini oluturarak 繹nc羹l羹羹 ele ald覺 ve 2 y覺l i癟inde ilk gen aktar覺ml覺 bitkiyi ortaya 癟覺karmakta gecikmedi.  Laboratuar ortam覺nda gelitirilen bu ilk 繹rnek, “kanamisin” adl覺 bir antibiyotie kar覺 dayan覺kl覺l覺k 繹zellii kazand覺r覺lm覺 bir t羹t羹n bitkisiydi. 1986 y覺l覺na gelindiinde ise, art覺k bu yeni metotla elde edilen 羹r羹nlerin tarla denemelerine ge癟ilmesi safhas覺na var覺lm覺t覺. “Frostban”  adl覺, yap覺s覺 deitirilmi bir bakteri i癟eren spreyin, bitkiyi dondan korumak 羹zere 癟ilekte denenmesi, GDO yolculuunun ger癟ek anlamdaki ilk dura覺 olmutu(6). 1987 y覺l覺nda, ABD Cornell niversitesinden John Sanford, yabanc覺 bir genin yeni bir bitkinin h羹cresine a覺lanmas覺n覺 salamak 羹zere icat ettii “Gen T羹fei” ile ilemleri daha da kolaylat覺racak(8) ve 20 y覺l kadar sonra bizde de baz覺 bilim adamlar覺, bu aletin yerlisini “Gen Tabancas覺” ad覺yla 羹rettiklerini duyuracaklard覺.

Bilim d羹nyas覺n覺n geri kalan覺 da, bu yeni gelimeden zamanla haberdar olmaya bal覺yor ve baz覺 tepkilere ramen, kulaa olduk癟a ho gelen bilimsel mesajlar覺 nedeniyle, o tepkiler engel olucu boyutlara ulaam覺yordu. Bu konuda hat覺rlad覺覺m ilk 繹rnek de; bir bilim dergisinin 4-5 sat覺rl覺k k覺sa haberi i癟erisinde yer verilen, 癟ivit bitkisinden pamua mavi renk geninin aktar覺lmas覺 bilgisiyle ilgiliydi. Kot pantolon 羹retiminde kullan覺lan jean kumalarda ayr覺ca bir boyama masraf覺na gerek kalmayaca覺 y繹n羹ndeki bu gelime, ekonomik katk覺 a癟覺s覺ndan olduk癟a olumlu bir etki b覺rak覺yordu zihinlerde.

1993 y覺l覺nda, g覺da ve ila癟 konusunda d羹nyan覺n en sayg覺n kurulular覺ndan birisi olarak kabul edilen Amerikan G覺da ve 襤la癟 Dairesi (FDA), her zamanki temkinli tavr覺n覺n aksine, bu kadar k覺sa s羹rede piyasaya 癟覺km覺 bir metoda kar覺 hemen sempatisini g繹steriyor ve GDO’lu 羹r羹nlerin zararl覺 olmad覺覺 m羹jdesiyle, g繹n羹lleri fethediyordu(!).  GDO kar覺t覺 癟evreler, baz覺 羹st d羹zey FDA yetkililerinin, bu GDO irketleriyle fazla i癟li d覺l覺 olduunu, oradan al覺nan bilgilerle karar verildiini veya baz覺 yetkililerin de sonradan FDA’dan ayr覺l覺p bu irketlere ge癟tiklerini belgeleyerek, bu sempatiyi a癟覺klamaya 癟al覺覺yorlard覺 ama at覺 alan sk羹dar’覺 ge癟miti bir kere.

ABD Bakan覺 Baba George Bush’un, GDO yanl覺s覺 politikalar覺yla desteklenen GDO teknolojisi, “doal bir katk覺 maddesi” olarak ilem g繹r羹yor ve as覺rlard覺r kullan覺lagelen doal 羹r羹nlerle “denk” olduu bile kabul ediliyordu. Devlet politikalar覺yla ortaya 癟覺kan manevi bask覺 繹ylesine younlam覺 ve bu yeni teknolojinin 繹n羹ne ge癟erek, 繹ylesine k覺ra d繹ke yol a癟an bir buldozer haline gelmiti ki, bir sonraki bakan olan Bill Clinton d繹neminin Tar覺m Bakan覺 olan Dan Glickman bile, bakanl覺覺n覺n ilk g羹nlerinde olduk癟a g羹癟l羹 bir transgenik lobisiyle kar覺lat覺覺n覺 ve sonunda pes ettiini itiraf edebilmektedir(9). Onun a癟覺klamalar覺na g繹re; “transgenik teknolojisinin iyi olmad覺覺n覺 s繹ylemek neredeyse ahlaks覺zl覺k olarak kabul edilmekteydi ve tart覺覺lan baz覺 konularda a癟覺k fikirli bir g繹r羹 sunmaya 癟al覺覺ld覺覺nda, insan neredeyse kendisini bir yabanc覺, bir hain gibi hissediyordu”. 
1994 y覺l覺nda, FDA arat覺rmac覺lar覺n覺n, kullan覺lan antibiyotik s覺n覺r覺n覺, izin verilenin 100 kat覺na 癟覺kararak onay verdii, b羹y羹kba hayvan b羹y羹me hormonu olarak nitelendirilen “rBGH antibiyotii” ile zenginletirilmi(!) bir s羹t markas覺n覺n piyasaya 癟覺kmas覺 salanm覺 ve ineklerde s羹t veriminin % 30 oran覺nda artt覺覺 reklam覺 yayg覺nlat覺r覺lm覺t覺.  ift癟iler bu kazan癟 art覺覺 teklifine s覺cak bakmaktan uzak duramasa da, ba覺ms覺z bilim adamlar覺n覺n 癟al覺malar覺yla, bu hormonun kanser yap覺c覺 etkisi yan覺nda, hayvanlarda meme ve toynak enfeksiyonlar覺na da sebep olduu ortaya 癟覺kt覺 ki, bu da sorunlar覺 gidermek i癟in daha fazla antibiyotik tedavisine mecbur kal覺nmas覺na sebep olmutu. FDA, 2 y覺ll覺k test s羹resini de 90 g羹ne 癟ekerek, fare deneyleriyle yetinmiti ve k覺sa s羹rede halka sat覺 onay覺 癟覺km覺t覺 ama 繹nce Kanada Sal覺k Kuruluu’nun onay vermemesi ve ard覺ndan da Avrupa Birlii’nin 1999 y覺l覺nda bu s羹t羹 yasaklama karar覺 almas覺, ABD’de de youn 癟alkant覺lara sebep olmu; yay覺nlanan baz覺 olumsuz raporlar覺n ard覺ndan, nihayet 2004 y覺l覺nda FDA’n覺n da geri ad覺m atmas覺 sonras覺nda, 癟ift癟ilerin de protestolar覺yla birlikte, 羹retici firma bu s羹t羹n 羹retiminden vazge癟mek zorunda kalm覺t覺r(8). 

1996 y覺l覺nda,  ilk transgenik uygulamalardan birisi olarak tan覺t覺l覺p, 7-8 y覺ll覺k uratan sonra piyasaya sunulan ve normal 羹r羹nlerden daha y羹ksek fiyatlarla sat覺lan Flavr Savr domateslerinin, hi癟 de 繹yle s繹ylendii gibi bir 羹st羹nl羹k ta覺mad覺覺, normal domateslerden iki kat daha fazla taze kalma ve daha sert kabukluluk iddialar覺n覺n pazarlama aamas覺nda bo 癟覺kt覺覺 g繹r羹lm羹t羹r. Geleneksel domates 癟eitleriyle rekabet edemeyip, halk覺n beenisini de kazanamay覺nca, pes eden firmas覺 sat覺l覺r ve bu t羹r domateslerin 羹retimleri de durdurulur(10).  
1990’larda, Brezilya kestanesinden al覺nan bir gen, proteinini zenginletirmek 羹zere soyaya verilir. B繹ylece soya k羹spesinin besleyicilii artt覺r覺lm覺 olacakt覺r. Ancak, Brezilya kestanesinde bulunduu bilinen bir alerjik maddenin insan g覺das覺na kar覺t覺覺nda ne olaca覺 arat覺r覺l覺p, insan v羹cudunun bu maddeye tepki g繹sterdii g繹r羹l羹nce proje iptal edilmi. Ayn覺 ey, 2000 y覺l覺nda ABD’de, yemlik bir transgenik m覺s覺r 癟eidinin sindirim s覺ras覺nda yava par癟alanmas覺 nedeniyle alerji belirtileri vermesi 羹zerine, 羹retici firma taraf覺ndan piyasadan tamamen toplat覺lm覺t覺r(10). 

G羹癟l羹 bir lobiyle ve k覺sa s羹rede ortaya 癟覺kan inan覺lmaz bilimsel gelimelerle takviye edilen yeni 羹r羹nler t羹keticilere olduk癟a ilgin癟 geliyordu belki ama bir癟ok bilim adam覺n覺n bu gidie dur diyecek 癟al覺ma sonu癟lar覺 da ortaya konmaya balam覺t覺 o g羹nlerde. Ancak, 襤ngiltere’deki Rowett Arat覺rma Enstit羹s羹nde s羹rd羹rd羹羹 laboratuar 癟al覺malar覺yla, genetik deiiklie uram覺 patateslerle beslenen farelerin beyinlerinde k羹癟羹lme olduunu ve ba覺覺kl覺k sisteminin zay覺flad覺覺n覺 tespit eden Macar as覺ll覺 bilim adam覺 Arpad Pusztai’nin, k覺sa bir s羹re sonra iinden uzaklat覺r覺lmas覺yla yar覺da kalan 癟al覺malar覺,  bu GDO lobisinin ne kadar g羹癟l羹 olduunu da ortaya koymaktayd覺. Ger癟i, onun ard覺ndan bu 癟al覺may覺 tekrarlayarak Pusztai’yi hakl覺 bulan 20 bilim adam覺n覺n, ayn覺 y繹ndeki bilimsel iddialar覺 da fazla kar覺l覺k bulamayacak ve baz覺 GDO yanl覺lar覺nca, bu 癟al覺malar da 繹nyarg覺l覺 olarak yaftalanacaklard覺(11). 

Sonraki y覺llarda, piyasaya b羹y羹k umutlarla s羹r羹len bir癟ok GDO’lu 羹r羹n, iddia edilenin aksi tespitlerle tepki topluyor ve 羹retici firmalarca piyasadan 癟ekiliyordu. Ancak, baz覺 羹nl羹 hamburger firmalar覺n覺n almay覺 reddettii bir GDO’lu patates 癟eidinin ve ard覺ndan 羹retimleri s覺ras覺nda, Starlink adl覺 bir m覺s覺r 癟eidinin tohumlar覺n覺n da kullan覺ld覺覺 癟ok say覺daki g覺da 羹r羹n羹n羹n toplanmas覺 ve 羹retiminden vazge癟ilmesi bile, GDO 羹retimine h覺z verilmesini engelleyememitir,

BM Cartagena S繹zlemesi ve Montreal Protokol羹 ile getirilen yeni d羹zenlemelerle bu h覺zl覺 gidiin ortaya 癟覺kard覺覺 baz覺 olumsuzluklar覺n giderilmesine 癟al覺覺lm覺t覺r. Ancak, pek 癟ok Avrupa 羹lkesinin yasak karar覺na kar覺l覺k, 襤spanya gibi az say覺daki 羹lkenin k覺smi 羹retimler i癟in onay vermesi d覺覺nda, GDO’lu 羹r羹nler daha 癟ok Amerika k覺tas覺 羹lkeleriyle, in ve Hindistan gibi baz覺 Asya 羹lkelerinde kabul g繹rd羹kten sonra, son y覺llarda da a癟l覺a 癟are olaca覺 iddias覺yla Afrika 羹lkelerine doru yay覺lmaya balam覺t覺r.

Katolik D羹nyas覺n覺n ruhani lideri olan Papa 16. Benedict’in, 14 Nisan 2006 tarihli sert uyar覺s覺nda, genetik bilimcileri “Tanr覺 olmay覺 istemekle” su癟lamas覺 ve “Tanr覺n覺n planlad覺覺 yaam artlar覺n覺 deitirme” teebb羹slerini eletirerek, “Tanr覺n覺n yerini almaya 癟al覺mak tehlikeli, riskli ve delice bir c羹rettir” demesi(8), GDO yanl覺s覺 bilim insanlar覺n覺n h覺z覺n覺 kesebilecek midir bilinmez ama insan doas覺nda var olan inat ve h覺rsa bak覺l覺rsa, gelecek g羹nlerin yeni GDO’lu m羹jdelere a癟覺k olaca覺 da s羹rpriz olmamaktad覺r. Zaten baz覺 yeni haberler; yak覺n bir zamanda, k繹klerinde oluan g羹veleri geri p羹sk羹rten G.Afrika patateslerinin, y羹ksek oranl覺 folik asit i癟eren Brezilya marulunun, kuraa dayan覺kl覺 in pirincinin ve benzeri daha pek 癟ok sebze ya da meyvenin market raflar覺na 癟覺kabileceini duyuruyor.   

Baz覺 yaz覺 veya haberlerde, hen羹z herhangi bir genetik m羹dahaleye uramam覺 羹r羹nlerle ilgili benzetmeler yap覺lmas覺 t羹keticileri ve o 羹r羹nlerin sat覺c覺lar覺n覺 k覺zd覺rabiliyor ama bilim adamlar覺n覺n gelecekle ilgili endieli bekleyilerini yans覺tmas覺 bak覺m覺ndan da etkili ve uyar覺c覺 bir y繹n羹n羹n olduu unutulmamal覺d覺r.

襤leride bir g羹n, akrep katk覺l覺 domates, engerek y覺lan覺 geni ta覺yan muz veya ahtapot takviyeli m覺s覺rla, karadul 繹r羹mceinden al覺nm覺 g羹癟l羹 genlerin azd覺rd覺覺 soyalar覺 midelere indirmeye raz覺 olmak istemiyorsak, g羹n羹m羹zde hala emekleme devresinde bulunan bu yeni ama h覺zla bula覺c覺 teknolojiyi biraz daha sakin olmaya ve ger癟ek bilimle bulumaya davet etmemiz gerekir. 襤nsanolunun tarih boyunca yapt覺覺 tak覺nl覺klar覺n ve bindii dal覺 kesme becerisiyle kendi nesline verdii zararlar覺n varl覺覺, bu konudaki endielerin en 繹nemli ispat覺 olmaktad覺r.

Yoksa, siz bu GDO maceras覺n覺n sadece 25-30 y覺ll覺k k覺sa bir s羹rede, 羹stelik tesad羹fen ortaya 癟覺kt覺覺n覺 ve bir s羹re sonra da s繹n羹p gideceini mi san覺rs覺n覺z?

KAYNAKLAR:

1-http://tr.wikipedia.org/wiki/Mikroskop
2-G繹k癟ora, H,. 1973. Tarla Bitkileri Islah覺 ve Tohumluk. Ank. ni. Zir. Fak. Yay覺n No: 490, s: 9-16. Ankara.
3-D羹zg羹ne, O., Ekingen, H. R., 1974. Genetik. Ank. ni. Zir. Fak. Yay覺n No: 555, s: 11-18. Ankara.
4-http://www.teknikportal.com/plastigin-yuz-yillik-tarihi-t6799.0.html
5- http://tr.wikipedia.org/wiki/Tarla
6-Z羹lal, A., 2003. Gen Aktar覺ml覺 Tar覺m r羹nleri. Bilim ve Teknik Dergisi, Say覺:426, Ankara.
7-Atal覺k, A., 2009. Sofralar覺m覺zdaki Tehlikeye Dikkat: GDO’lar.
8-Engdahl, F.W., 2009. l羹m Tohumlar覺. Bilim+G繹n羹l Yay覺nlar覺, s: 160, 襤stanbul.
9- Leon,W., Dewaal, C.S., 2004. Yediimiz G覺dalar G羹venli mi? Prestij Yay覺nlar覺. 襤stanbul.
10- National Geographic-T羹rkiye. G覺dalar Nas覺l Deiiyor. May覺s,2002
11-Nazl覺can, A. N., 2003. Transgenik r羹nler c羹 m羹? Cine Tar覺m Dergisi, Say覺: 49, Adana.
12- Nazl覺can, A. N., 2004. Geri D繹n羹羹 Olmayan Yol Ayr覺m覺nda, Transgenik r羹nlere Hay覺r. Cine Tar覺m Dergisi, Say覺: 64, Adana.

Ahmet Nedim NAZLICAN
Zir. Y羹k. M羹h.
annazlican@yahoo.com

(Agroskop Tar覺m Dergisi, Say覺:12, Ocak-2010)








Bu haber 3,282 defa okundu.


yorumlayorum ekle


Yorumlar


  hen羹z yorum yok








襤yilik G羹zellik'te arama yap覺n